مصرف را کنترل کنیم!

كلمه ی اقتصاد در اصل از کلمه ی قصد به معنای میانه روی  می باشد .

اصل اعتدال ومیانه روی از اصولی است که در قرآن کریم بدان عنایتی زیاد شده است :" وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَاء عَلَى النَّاسِ وَیَكُونَ الرَّسُولُ عَلَیْكُمْ شَهِیدًا ؛ و این چنین شما را امتی میانه ( معتدل ساختیم ) تا بر مردمان گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد .  "¹

امت معتدل :

خدای متعال امت اسلامی را امتی وسط و معتدل خطاب می کند تا امتی نمونه باشند و اسوه آن ها را نیز رسول خدا (ص) معرفی می کند .

در حقیقت امت نمونه، امتی است که در همه شئون  خود در حد اعتدال باشد .

بدین ترتیب یک مسلمان واقعی نمی تواند انسانی تک بعدی باشد و تنها به جنبه مادی یا معنوی و یا جنبه های فردی و  اجتماعیی نظر کند، بلکه انسانی است همه جانبه، متفکر، با ایمان، دادگر، مجاهد ،مبارز و در عین حال اهل معنویت - بندگی خدا و اهل زندگی ، فعالیت و معاشرت .

امیر مومنان علی (ع) فرموده اند: "هر که میانه روی پیش گیرد، روش او را بستایید و بر نجات مژده اش دهید و هر که راست روی و چپ روی پیشه کند، او را سرزنش کنید و از تباهی اش بر حذر دارید."²

آنان که از جاده حق منحرف نمی شوند و از تاریکی های افراط و تفریط پرهیزکنند، در راه مستقیم گام می گذارند و به نور و فلاح می رسند .

در جای دیگرقرآن می فرماید: « وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً »³ دین شما، دین وسطی است و شما را امت وسط قرار دادیم؛ امتی که هم در این جهان و هم در آن جهان، هم در مسائل مادی و هم در مسائل معنوی تعادل و توازن را حفظ خواهد نمود  .

صراط مستقیم چه راهی است؟

همه‌ی ما مأموریم كه در سه نوبت از شبانه روز، در نمازهایمان این جمله را تکرار کنیم: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیمَ»⁴

صراط مستقیم راهی است که در آن نه افراط باشد و نه تفریط  ، نه تمایل به بالا و نه به پایین داشته باشد بلکه در یک خط مستقیم راه خود را طی کرده واعتدال را در جای جای وجودیش نشان خواهدداد .

در روایات زیادی تذکر داده شده که هر گاه حال عبادت ندارید ، عبادت را به خود تحمیل نکنید ،البته این عدم تحمیل در غیر از واجبات مطرح می باشد .

کمِ مداوم ،به از زیادِ منقطع است

روایت داریم که می فرماید: «قلیل یدوم خیر من كثیر ینقطع؛ كمی كه ادامه دارد، بهتر از كثیری است كه دوام نداشته باشد.»⁵

در مصرف میانه روی کنید!

آیه‌ای داریم كه می‌فرماید: « كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا ؛ بخورید و بیاشامید ولی اسراف نكنید. »⁶

آیه‌ی دیگری داریم كه می‌فرماید: «لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفین ؛ اسراف نكنید كه خداوند اسراف كنندگان را دوست ندارد »⁷

همه ی این آیات و روایات به شکلی به انسان نشان می دهد که اگر می خواهید راه سعادت را در پیش گیرید و در زندگی، محبوب خداوند باشید ، یکی از راه هایش این است که میانه رو باشید و همیشه در خط تعادل حرکت کنید .

اگر حقیقتاً دنیا تنها به این دو آیه توجه کرده و آن را عملی کند ، بزرگ ترین مسائل اجتماعی و اقتصادی دنیا حل می شود .

افراط و تفریط ممنوع!

اندازه نگه داشتن و میانه روی در مخارج، یکی از وظایف حتمی و اجتناب ناپذیر هر فرد مسلمان است . این میانه روی، ارتباطی با کمی و زیادی درآمد ندارند . بدیهی است در مورد کسانی که درآمد کمتری دارند، اهمیت بیشتری احساس می شود، ولی اسلام به پیروان خود توصیه می کند: در همه حال و در هر شرایطی که هستند، در خرج کردن، اعتدال را رعایت کنند . تعادل در مخارج زندگی موجب می شود که بسیاری از مشکلات ساختگی انسان ها برطرف شود .

پیامبر اکرم (ص) فرمود: «الاقتصاد فی النفقه نصف المعیشه ؛ میانه روی در خرج کردن، نیمی از زندگی است .  » ⁸

در روایتی از امام باقر ( ع) وارد شده است که آن حضرت فرمود: «سه چیز است که نجات دهنده انسان است: (اول) ترس از خدا در نهان و آشکار; (دوم) میانه روی در خرج، در هنگام ثروتمندی و تهیدستی; (سوم) به عدل سخن گفتن، در حال خشنودی و هنگام غضب .» ⁹

برای ثروتمندان، زیاده روی در خرج ممکن است چندان مهم نباشد و شاید بعضی از آن ها، میانه روی را غلط بپندارند، ولی باید به این نکته توجه کنند که هیچ کس تعهد نکرده که ثروتمندان امروز، تا پایان زندگی ثروتمند بمانند; زیرا حوادث روزگار، بسیاری از ثروتمندان را خاکسترنشین و تهیدست کرده و اگر در دوران بی نیازی به ولخرجی عادت کرده باشند، در زمان تهیدستی، به بدبختی خواهند افتاد .

از طرفی، افراط و زیاده روی، زمینه را برای سقوط و بدبختی افراد فراهم می سازد، در حالی که میانه روی و اندازه نگه داشتن، آینده افراد را تامین می کند .

امام علی ( ع) می فرمایند: «کسی که میانه روی را شیوه خود قرار دهد، ثروت و بی نیازی او دوام خواهد داشت و روش اعتدال، فقر و مشکلات زندگی او را جبران خواهد کرد .»¹⁰

قرآن برای آنانی که در زندگی راه تفریط را در اقتصاد می پیمایند ،اصطلاحی دارد و می فرماید : اینان دستشان به گردنشان بسته است ؛ یعنی دستشان دیگر در جیبشان نمی رود ؛ و می فرماید : « وَ لا تَجْعَلْ یَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى‏ عُنُقِكَ »

 از طرفی در ادامه می ‌فرماید: « وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ » وقتی در راه خدا می‌بخشی، هر چه داری نبخش، برای این كه بعد « فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً » باید بنشینی و ملامت شوی.¹¹

اسراف چیست ؟

قال الصادق(ع): « إِنَّمَا السَّرَفُ أَنْ تَجْعَلَ ثَوْبَ صَوْنِكَ ثَوْبَ بِذْلَتِكَ ؛ لباس كار را بذل می گویند. اگر با لباس بیرون در خانه كار كنی، اسراف كرده‌ای »¹²

این حدیث به روشنی بیان می کند که هر چیزی باید در جایگاه خود استفاده شود و خروج از آن جایگاه ، به منزله ی اسراف می باشد .

« عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(ع) عَنْ قَوْلِهِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً قَالَ مَنْ أَنْفَقَ شَیْئاً فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللَّهِ فَهُوَ مُبَذِّرٌ وَ مَنْ أَنْفَقَ فِی سَبِیلِ الْخَیْرِ فَهُوَ مُقْتَصِدٌ ؛ هر كس پولی را در غیر خط خدا بدهد ، تبذیر كرده است  و كسی كه پول را در راه خدا بدهد، معتدل و مقتصد است »¹³

امام صادق(ع) می فرماید : « إِنَّمَا الْإِسْرَافُ فِیمَا أَفْسَدَ الْمَالَ وَ أَضَرَّ بِالْبَدَنِ قُلْتُ فَمَا الْإِقْتَار؟ امام فرمود: «أَكْلُ الْخُبْزِ وَ الْمِلْحِ وَ أَنْتَ تَقْدِرُ عَلَى غَیْرِهِ »¹⁴

به فرموده ی امام صادق (ع) اسراف آن چیزی است که مال را فاسد کند و به بدن ضرر رساند .

در قرآن هم تأکید ب راسراف نکردن شده است و هم تأکید بر اقتار(کم خرج کردن )

در همین روایت  از امام صادق(ع) پرسیدند: این كم خرجی "  اقتار" به چه معنا می باشد ؟

حضرت فرمودند : این است كه نان و نمک بخوری در حالی که غیر از آن (خوردن چیز بهتر ازآن ) را قادر هستی .

می‌توانیم به زن و بچه بهتر و بیشتر رسیدگی کنیم ، اما سخت بگیریم . این هم از مصادیق اسراف است .

میانه روی چیست؟

 امام صادق(ع) فرمود: « الْخُبْزُ وَ اللَّحْمُ وَ اللَّبَنُ وَ الْخَلُّ وَ السَّمْنُ مَرَّةً هَذَا وَ مَرَّةً هَذَا  »¹⁵

 حضرت می فرماید : میانه روی آن است که  یك بار نان و آب گوشت ، یك بار برنج، و یك بار حاضری و ... داشته باشی .مرتب خود را در رفاه قرار ندهی و از آن طرف خودت را بی دلیل به تنگدستی نیاندازی  ؛« وَ الَّذینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ كانَ بَیْنَ ذلِكَ قَواماً »¹⁶

حقیقتًباید به خود به خاط داشتن چنین دین جامع و کاملی مباهات کنیم که دستورات و رهنمودهایش ، جای هیچ سؤالی را باقی نگذاشته است .

پی نوشت ها :

1- بقره / 143

2- نهج البلاغه  / خطبه 222

3- بقره / 143

4- فاتحه / 6

5- غررالحکم / ص 481

6- اعراف / 31

7- انعام / 141

8- نهج الفصاحه / حدیث 1057

9- سفینة البحار / ج 2 / ص 431

10- غررالحکم آمدی / کلمه 9165

11- اسراء / 29

12-کافی / ج 6 / ص 441

13- تفسیر عیاشی / ج 2 / ص 288

14- کافی / ج 4 / ص 53

15- همان

16- فرقان / 67